‘माती मागतेय पेनकिलर’ला राज्यस्तरीय ‘अक्षरबंध’ सर्वोत्कृष्ट काव्यसंग्रह पुरस्कार
चांदवडच्या कवी सागर जाधव जोपुळकर यांच्या ‘माती मागतेय पेनकिलर’ या कवितासंग्रहाला ‘अक्षरबंध’ राज्यस्तरीय सर्वोत्कृष्ट काव्यसंग्रह पुरस्कार जाहीर झाला आहे. अद्वैत अक्षरबंध प्रतिष्ठान, नाशिक यांच्या वतीने २०२४-२५ या वर्षासाठी जाहीर झालेल्या राज्यस्तरीय साहित्य पुरस्कारांमध्ये या संग्रहाची निवड करण्यात आली. राज्यभरासह राज्याबाहेरील साहित्यिकांकडून प्राप्त झालेल्या सुमारे ३०० प्रस्तावांमधून विविध साहित्यप्रकारांतील उत्कृष्ट साहित्यकृतींची निवड करण्यात आली. प्रत्येक पुरस्काराचे स्वरूप तीन हजार रुपये रोख आणि स्मृतिचिन्ह असे आहे. ग्रामीण जीवन, शेतीमाती, शेतकऱ्यांचे प्रश्न आणि बदलत्या सामाजिक वास्तवाला समकालीन भाषेत अभिव्यक्त करणाऱ्या या कवितासंग्रहाच्या वाटचालीतील हा आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
‘माती मागतेय पेनकिलर’ हे शीर्षक वाचकाला पहिल्याच क्षणी थांबवते. मातीला पेनकिलर कशासाठी लागावी, असा प्रश्न पडतो. पण शेतीच्या बदलत्या वास्तवाचा, जमिनीच्या आरोग्याचा आणि तिच्याशी जोडलेल्या माणसांच्या वेदनांचा विचार केला की या शीर्षकातील अस्वस्थता उलगडत जाते. माती ही केवळ पिके देणारी जमीन नसून मानवी संस्कृतीचा आधार आहे. तिच्या पोटातून अन्न उगवते, गावांचे जगणे आकाराला येते आणि अनेक पिढ्यांचे भविष्य घडते. मात्र, याच मातीला उत्पादन, नफा आणि बाजाराच्या गणितात अडकवले जात असताना तिच्या वेदनांकडे दुर्लक्ष होते. या दुर्लक्षित वेदनांना शब्द देण्याचे काम सागर जाधव जोपुळकर यांनी आपल्या कवितांमधून केले आहे.
सागर जाधव जोपुळकर यांची कविता ग्रामीण जीवनाचे केवळ भावुक चित्र रंगवत नाही. ती त्या जगण्यातील अंतर्विरोधांचा शोध घेते. एका बाजूला मातीशी नाळ जोडलेला शेतकरी आहे, तर दुसऱ्या बाजूला वेगाने बदलणारी बाजारव्यवस्था आहे. एका बाजूला पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेली कृषिसंस्कृती आहे, तर दुसऱ्या बाजूला जमिनीचे प्लॉटिंग, मॉलसंस्कृती आणि वाढत्या व्यापारीकरणामुळे बदलणारे गाव आहे. या बदलांकडे कवी केवळ भूतकाळाच्या ओढीने पाहत नाही. तो वर्तमानातील वास्तव समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. म्हणूनच त्याच्या कवितांमध्ये ग्रामीण जीवनाचे चित्रण करताना तंत्रज्ञान, बाजार, सामाजिक माध्यमे आणि बदलती नाती यांचाही सहज प्रवेश होतो.
कवीच्या अनुभवविश्वाला त्याच्या व्यावसायिक जगण्याचीही पार्श्वभूमी आहे. कृषिनिविष्ठा विक्रीच्या व्यवसायातून शेतकऱ्यांशी येणारा रोजचा संबंध त्याला शेतीचे प्रश्न जवळून पाहण्याची संधी देतो. शेतकरी दुकानात येतो, तेव्हा तो केवळ खरेदी-विक्रीचा व्यवहार घेऊन येत नाही. त्याच्यासोबत पिकाची चिंता, हवामानाची अनिश्चितता, उत्पादनाचा खर्च आणि कुटुंबाच्या अपेक्षाही असतात. या जगण्याचे निरीक्षण कवितेत उतरते, तेव्हा ग्रामीण वास्तवाला अनुभवाची विश्वासार्हता मिळते. कवीने मातीकडे केवळ रम्य प्रतिमा म्हणून पाहिलेले नाही; तिच्याशी जोडलेल्या माणसांचे जगणे आणि त्यातील ताणतणाव समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.
या कवितासंग्रहाला यापूर्वीही विविध साहित्यिक संस्थांचे पुरस्कार आणि मान्यता मिळाली आहे. लोककवी विठ्ठल वाघ राज्यस्तरीय साहित्य पुरस्कार, नारायण सुर्वे साहित्य पुरस्कार आणि इतर साहित्यिक सन्मानांनी या संग्रहाच्या वाटचालीला बळ दिले आहे. या संग्रहातील कृषिवास्तव, समकालीन ग्रामीण प्रश्न आणि नव्या प्रतिमांची दखल विविध साहित्यिक परीक्षणांतूनही घेतली गेली आहे. ‘अक्षरबंध’ पुरस्कारामुळे या प्रवासात आणखी एका राज्यस्तरीय मानांकनाची भर पडली आहे. या पुरस्कारांकडे केवळ वैयक्तिक यश म्हणून न पाहता, ग्रामीण अनुभवविश्वाला केंद्रस्थानी ठेवणाऱ्या कवितेची दखल म्हणूनही पाहता येते.
अद्वैत अक्षरबंध प्रतिष्ठानने जाहीर केलेल्या इतर पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्कृष्ट कथासंग्रहासाठी डॉ. सुनीता चव्हाण (मुंबई) यांच्या ‘इच्छामरण’ या कथासंग्रहाची निवड झाली आहे. सर्वोत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मनोज कुलकर्णी (छत्रपती संभाजीनगर) यांच्या ‘चिगूर’ या कादंबरीला जाहीर झाला आहे. सर्वोत्कृष्ट बालसाहित्याचा पुरस्कार डॉ. श्रीकांत पाटील (घुणकी, कोल्हापूर) यांच्या ‘सागरलाटा’ या पुस्तकाला मिळाला आहे. सर्वोत्कृष्ट आत्मकथनासाठी संतोष शिंदे (वडगाव, पुणे) यांच्या ‘पटयारा’ या आत्मकथनाची निवड झाली आहे. सर्वोत्कृष्ट ललित लेखनाचा पुरस्कार डॉ. नरेंद्र पाठक (ठाणे) यांच्या ‘वानोळा’ या पुस्तकाला, तर सर्वोत्कृष्ट समीक्षेचा पुरस्कार डॉ. शिवाजी शिंदे (सोलापूर) यांच्या ‘निवडक स्त्री आत्मकथने’ या ग्रंथाला जाहीर झाला आहे. सर्वोत्कृष्ट अनुवादासाठी विद्या अंबिके (पुणे) यांच्या ‘भाषा देहबोलीची’ या पुस्तकाची निवड करण्यात आली आहे.
मराठी साहित्य समृद्ध करणाऱ्या लेखकांच्या योगदानाचा गौरव करण्याच्या उद्देशाने अक्षरबंध परिवाराने हे राज्यस्तरीय पुरस्कार सुरू केले आहेत. प्रतिष्ठानचे अध्यक्ष प्रवीण जोंधळे, उपाध्यक्ष सप्तर्षी माळी, सचिव डॉ. साई बागडे, कोषाध्यक्ष सुवर्णा घुगे आणि विश्वस्त कल्याणी बागडे, डॉ. गणेश मोगल, योगेश विधाते यांच्यासह कार्यकारिणी या उपक्रमात सहभागी आहे. तुकाराम ढिकले, कपिल भालके, प्रशांत कापसे, प्रकाश कोल्हे, सतीश कापडणीस, सप्तर्षी माळी, अनिल चौधरी आणि दीपाली मोगल-बोंबले यांनी या पुरस्कारांसाठी सौजन्य दिले आहे. प्रतिष्ठानचे मानाचे ‘अक्षरबंध साहित्यरत्न’ आणि ‘अक्षरबंध जीवनगौरव’ पुरस्कारही लवकरच जाहीर होणार आहेत.
पुरस्कार वितरण सोहळा शुक्रवार, २५ डिसेंबर २०२६ रोजी सकाळी १० वाजता ‘आजीचं पुस्तकांचं हॉटेल’, दहावा मैल, ओझर, नाशिक येथे होणार आहे. पुरस्कार स्वीकारण्यासाठी संबंधित साहित्यिकांची प्रत्यक्ष उपस्थिती आवश्यक असल्याचे प्रतिष्ठानने पत्राद्वारे कळवले आहे.
सागर जाधव जोपुळकर यांच्या ‘माती मागतेय पेनकिलर’ या कवितासंग्रहाला मिळालेला हा पुरस्कार एका कवीच्या लेखनप्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. मात्र, त्यापलीकडे या सन्मानातून शेतीमातीशी जोडलेल्या अनुभवविश्वाला साहित्याच्या केंद्रस्थानी आणणाऱ्या लेखनाची दखल घेतली गेली आहे. मातीचा आवाज ऐकणे म्हणजे केवळ तिच्या वेदनेविषयी लिहिणे नव्हे; तर त्या वेदनेमागील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक वास्तव समजून घेणे होय. त्या वास्तवाशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या या संग्रहाला मिळालेला ‘अक्षरबंध’ पुरस्कार कवीच्या पुढील लेखनप्रवासासाठी निश्चितच प्रेरणादायी ठरेल.
